İklim Değişikliğinin Sağlık Sistemlerine Etkisi Sağlık Politika Atölyesi'nde Tartışıldı

Sağlık Politika Atölyesi'nin 20. buluşması, Toronto Metropolitan Üniversitesi'nden konuk öğretim üyesi Doç. Dr. Fatih Şekercioglu'nun “İklim Değişikliğinin Sağlık Sistemlerine Etkisi” başlıklı sunumuyla gerçekleştirildi. Buluşmada, iklim değişikliğinin salt bir çevre ve "küresel ısınma" sorunu olmaktan çıktığı; Dünya Sağlık Örgütü tarafından insanlığın karşı karşıya olduğu en büyük sağlık tehdidi ve acil durum olarak ilan edildiği vurgulandı.

Sunumda, insan kaynaklı (antropojenik) faaliyetlerin ekosistem üzerindeki yıkıcı etkileri, insan ve doğa etkileşimini bütünüyle ele alan "gezegen sağlığı" (planetary health) kavramı çerçevesinde incelendi. İklim krizinin doğrudan ve dolaylı yansımaları kapsamında çarpıcı veriler paylaşıldı; 2024 yılının kayıtlara geçen en sıcak yıl olduğu, artan hava sıcaklıklarının yılda 40-50 saatlik uyku kaybına yol açarak ruh sağlığını olumsuz etkilediği ve uçak seyahatlerinde daha sık türbülanslara neden olduğu belirtildi. Sıcaklık dalgalarının doğurganlık oranlarındaki düşüşten, hayvan davranışlarındaki değişimlere ve 2050 yılına kadar kahve üretimini tehdit ederek gıda güvenliğini sarsma ihtimaline kadar geniş bir yelpazede etkisini gösterdiği ifade edildi.

Sağlık sistemlerinin sürdürülebilirliği bağlamında, hastalıkları hastaneye ulaştıktan sonra tedavi etmeye dayanan geleneksel ve masraflı "nehrin aşağısı" (downstream) yaklaşımı yerine, hastalıkları kaynağında önlemeyi hedefleyen "nehrin yukarısı" (upstream) stratejisinin gerekliliği üzerinde duruldu. Kanada'nın Ontario eyaletinde ciddi lobi baskılarına rağmen kumarhanelerde uygulanan katı sigara yasağı örneği üzerinden, tavizsiz halk sağlığı politikalarının sağlık harcamalarını nasıl azalttığı ve hekimlerin üzerindeki tedavi yükünü nasıl hafiflettiği somut biçimde aktarıldı. Doktorların yükünün alınabilmesi için hemşireler, çevre müfettişleri ve diyetisyenlerden oluşan çok disiplinli halk sağlığı ekiplerinin sahada daha aktif rol alması gerektiği belirtildi.
 

Buluşmanın en önemli başlıklarından birini, çevresel krizlerin sosyoekonomik ve sosyodemografik eşitsizlikleri nasıl derinleştirdiği oluşturdu. ABD'deki Katrina Kasırgası ve Flint (Michigan) su krizinde dezavantajlı toplulukların en büyük bedeli ödemesi ile Kanada'daki yerli halkların (indigenous) temiz suya erişim problemleri örnek gösterilerek, sağlık hizmeti planlamalarında sosyoekonomik analizlerin zorunlu olduğu tartışıldı.

Sunumda, iklim değişikliğinin sınır aşan ve bölgesel özelliklerine de dikkat çekildi. Kanada'da çıkan orman yangınlarının (wildfire) dumanının New York'u felç etmesi ile Kuzey Afrika ve Orta Doğu'dan kalkan çöl tozlarının Türkiye'ye taşınması, krizin küresel boyutunu gözler önüne serdi. Bu çerçevede Türkiye gibi coğrafi çeşitliliği yüksek bir ülkede; Erzurum ile Antalya'nın veya çölleşme riski altındaki Konya'nın ihtiyaçlarının bir olamayacağı; çevresel faktörlere, solunum hastalıkları risklerine ve yerel dinamiklere göre farklılaşan güçlü "yerel sağlık politikaları" geliştirilmesinin kritik önem taşıdığı vurgulandı.

Atölye, artan vaka yükleri ve afet durumları (pandemi, kasırga vb.) karşısında sağlık sistemlerinin "dayanıklı ve sürdürülebilir" (resilient and sustainable) bir yapıya kavuşturulması gerektiği mesajıyla sona erdi. Söz konusu dönüşümün sağlanabilmesi için; sağlık kurumları arasında veri ve teknoloji entegrasyonunun tamamlanması, sağlık çalışanlarının tükenmişlikten (burnout) korunarak çalışma koşullarının iyileştirilmesi ve uzun yaşam sürecinde kronik hastalıkların evde bakım gibi yöntemlerle daha efektif yönetilmesi gerektiği ifade edildi.