Ana içeriğe atla

Dr. Yasemin Kübra Akyel ve Prof. Dr. Aziz Sancar’dan ortak araştırma

17.11.2026

İstanbul Medipol Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Yasemin Kübra Akyel'in Nobel ödüllü bilim insanı Prof. Dr. Aziz Sancar’ın laboratuvarında yürüttüğü araştırma, biyolojik saatin genler üzerindeki etkisinin yaşa ve organa göre değiştiğini ortaya koydu. Beyin, karaciğer, böbrek ve testis dokularının incelendiği çalışmada, beyindeki DNA hasarının onarım mekanizmasına ilişkin yeni bir bulguya da ulaşıldı. Bulgular, ilaçların uygulanma zamanında yaş faktörünün dikkate alınmasının önemine işaret ediyor.

azizsancar1


İstanbul Medipol Üniversitesinden Nobel ödüllü bilim insanı Prof. Dr. Aziz Sancar'ın laboratuvarına uzanan bilimsel yolculuk, biyolojik saatin işleyişine ilişkin önemli bulguların elde edildiği bir araştırmaya dönüştü. Medipol Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Farmakoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Dr. Öğr. Üyesi Yasemin Kübra Akyel'in, Prof. Dr. Aziz Sancar, Dr. Kaan Arslan ve Dr. Cansu Köse ile hazırladığı "Circadian Controlled Transcription in Brain and Peripheral Organs of Juvenile and Adult Mice" başlıklı çalışma, uluslararası bilim dergisi International Journal of Molecular Sciences'ta yayımlandı. Araştırma, vücudun yaklaşık 24 saatlik biyolojik ritmini düzenleyen temel saat mekanizması büyük ölçüde korunurken bu mekanizmanın kontrol ettiği genlerin faaliyetlerinin gelişim sürecinde önemli ölçüde değişebildiğini gösterdi. Bulgular, özellikle çocuklar ve yetişkinler için ilaç uygulama zamanlarının aynı biyolojik etkiyi oluşturmayabileceğine ilişkin yeni bir bilimsel çerçeve sunuyor.

MEDİPOL'DEN SANCAR LABORATUVARI'NA UZANAN BİLİMSEL YOLCULUK
Araştırmanın arkasında, yıllar önce Türkiye'de başlayan ve ABD'de Nobel ödüllü bir bilim insanının laboratuvarında devam eden bir akademik yolculuk bulunuyor. Sirkadiyen ritim, kanser ilaçları ve ilaçların vücuttaki davranışları üzerine çalışmalar yürüten Dr. Öğr. Üyesi Yasemin Kübra Akyel, 2022 yılında TÜBİTAK Aziz Sancar Doktora Sonrası Araştırma Bursu'nu kazanarak Kuzey Karolina Üniversitesindeki Sancar Laboratuvarı'na kabul edildi.
 

Yasemin hoca


Akyel'in daha önce Türkiye'de yürüttüğü araştırmalar, ilaçların günün hangi saatinde uygulandığının tedavi süreçleri açısından önemine odaklanıyordu. Aziz Sancar'ın DNA onarımı ve biyolojik saat alanındaki çalışmaları ise bu araştırma çizgisinin uluslararası düzeyde ilerlemesine zemin hazırladı.

Akyel, 2023 yılında Sabah gazetesine verdiği röportajda, Aziz Sancar'ın bilimsel disiplininden ve çalışma anlayışından etkilendiğini anlatmış, laboratuvarda elde edilen sonuçların düzenli olarak değerlendirildiği yoğun bir araştırma ortamında çalıştığını belirtmişti. Aynı röportajda, Sancar Laboratuvarı'nda kazanacağı bilimsel deneyimi yeni araştırmalara dönüştürmeyi ve Türkiye'deki bilimsel çalışmalara katkı sunmayı hedeflediğini ifade etmişti.

Akyel'in öncülüğünde gerçekleştirilen ve sonuçları 2026 yılında yayımlanan araştırma, bu bilimsel yolculuğun somut çıktılarından biri oldu.

BİYOLOJİK SAAT HER YAŞTA AYNI ÇALIŞMIYOR
İnsan vücudunda uyku ve uyanıklık döngüsünden hormon salgılanmasına, metabolizmadan hücresel faaliyetlere kadar çok sayıda süreç biyolojik saat tarafından düzenleniyor. Ancak bu düzenin yaşamın farklı dönemlerinde genler üzerindeki etkisinin nasıl değiştiği, araştırılması gereken önemli sorular arasında bulunuyor.

Aziz Sancar ve araştırma ekibi, bu soruya yanıt aramak amacıyla genç ve yetişkin farelerin beyin, karaciğer, böbrek ve testis dokularındaki gen faaliyetlerini 24 saatlik döngü boyunca karşılaştırdı. Çalışmada, DNA onarımı sırasında ortaya çıkan moleküler izlerden yararlanarak genlerin faaliyetlerini yüksek hassasiyetle incelemeyi sağlayan XR-seq yöntemi kullanıldı.

Araştırma sonucunda, biyolojik saatin temel işleyişini sağlayan genlerin ritimlerinin genç ve yetişkin farelerde büyük ölçüde benzer kaldığı, buna karşılık biyolojik saatin kontrol ettiği çok sayıda genin faaliyetinin yaşla birlikte değiştiği belirlendi. Üstelik bu değişim bütün organlarda aynı biçimde gerçekleşmedi. Beyin, karaciğer ve böbrekte ritmik gen faaliyetlerinin özellikle gün doğumu ve gün batımı çevresinde yoğunlaştığı görülürken testis dokusunda belirgin bir ritim gözlenmedi.

Beyin dokusundaki bulgular ise yaşa bağlı değişimin boyutunu ortaya koydu. Ritmik genlerin yalnızca yaklaşık yüzde 5'i genç ve yetişkin farelerde benzer zamanlama örüntüleri sergilerken önemli bir bölümü yalnızca belirli bir yaş grubunda ritmik faaliyet gösterdi. Bu sonuç, biyolojik saatin temel mekanizması korunmasına rağmen hücrelerin bu saatten aldığı moleküler komutların gelişim sürecinde yeniden düzenlendiğini gösterdi. 

İLAÇLARIN UYGULANMA ZAMANI YAŞA GÖRE DEĞİŞEBİLİR
Araştırmanın dikkat çekici yönlerinden biri, bulguların gelecekte ilaç tedavilerinin planlanmasına sağlayabileceği katkı. İlaçların etkisi ve yan etkileri yalnızca dozlarına değil, vücudun biyolojik ritmine bağlı olarak uygulandıkları zamana göre de farklılık gösterebiliyor. Bu yaklaşım, tıpta kronoterapi olarak adlandırılıyor.

Yeni çalışma, yetişkinlerde belirli bir biyolojik ritim dikkate alınarak planlanan ilaç uygulama zamanlarının çocuklar için doğrudan uygun olmayabileceğine işaret ediyor. Çünkü ilaçların etkilediği hücresel süreçlerde görev alan genlerin günlük faaliyet düzeni, gelişim dönemine göre değişebiliyor.

Bununla birlikte araştırma, doğrudan hastalar üzerinde yürütülen bir ilaç denemesi değil. Fare dokularında elde edilen moleküler bulgular, çocuklara yönelik tedavi saatlerinin değiştirilmesi için tek başına yeterli olmasa da yaşa özgü tedavi zamanlamalarının araştırılması açısından önemli bir başlangıç noktası oluşturuyor.

Araştırmanın sonuçlarını değerlendiren Dr. Öğr. Üyesi Yasemin Kübra Akyel, şu ifadeleri kullandı: “Biyolojik saatin ilaçların etkileri üzerindeki rolü uzun zamandır araştırılıyor. Ancak deneysel çalışmalarda elde edilen bulgular her zaman klinik çalışmalara aynı şekilde yansımayabiliyor. Fareler üzerindeki çalışmamızda, biyolojik saatin kontrol ettiği genlerin faaliyetlerinin yaşa bağlı olarak önemli ölçüde değiştiğini ortaya koyduk. Ayrıca ilk kez, sisplatin adlı kanser ilacının beyinde oluşturduğu DNA hasarının, hücrelerin hasarlı DNA parçalarını kesip çıkararak onarmasını sağlayan nükleotid eksizyon onarımı adı verilen bir mekanizmayla giderildiğini gösterdik. Özellikle yaşa bağlı olarak gözlemlediğimiz farklılıklar, ilaçların uygulanma zamanına ilişkin araştırmalarda yaş faktörünün de dikkate alınmasının önemine işaret ediyor. Ancak bu bulguların tedaviye nasıl yansıyacağını anlamak için daha fazla deneysel ve klinik araştırmaya ihtiyaç var.”

DNA ONARIMINDAN KİŞİSELLEŞTİRİLMİŞ TEDAVİLERE
2015 Nobel Kimya Ödülü'nü DNA onarımı alanındaki çalışmalarıyla kazanan Prof. Dr. Aziz Sancar'ın araştırmaları, hücrelerin genetik hasarları nasıl giderdiğinin anlaşılmasında önemli bir yere sahip. Yeni çalışmada ise sisplatin isimli kanser ilacının beyinde neden olduğu DNA hasarının, nükleotid eksizyon onarımı adı verilen mekanizmayla giderildiği ilk kez gösterildi. Bu mekanizma, hücrelerin DNA üzerindeki hasarlı parçaları kesip çıkararak genetik bilgiyi onarmasını sağlıyor.

Araştırmacılar, DNA onarımı sırasında oluşan moleküler verileri analiz ederek farklı organlardaki günlük gen faaliyetlerini karşılaştırdı. Bu yaklaşım, özellikle beyin dokusundaki genlerin faaliyetlerinin biyolojik saate bağlı olarak nasıl değiştiğinin yüksek hassasiyetle incelenmesine olanak sağladı.

Çalışma, biyolojik saatin yalnızca uyku ve uyanıklık düzenini belirleyen bir mekanizma olmadığını; yaş, organ ve hücresel işlevlerle yakından ilişkili çok katmanlı bir düzenleyici sistem olduğunu bir kez daha ortaya koydu. Elde edilen bulguların, ilerleyen dönemde yaşa duyarlı kronoterapi araştırmalarına ve tedavi zamanlamasının kişiselleştirilmesine yönelik çalışmalara bilimsel katkı sağlaması bekleniyor.

Son Güncelleme Tarihi: 17/11/2026 - 13:35



Bilgi / Destek Butonu