Alt solunum yolu enfeksiyonları bir yılda 2,5 milyon can aldı

Çocuklarda kaydedilen ilerlemeye rağmen alt solunum yolu enfeksiyonları neden hâlâ milyonlarca insanın yaşamını kaybetmesine yol açıyor? Dünya genelinde 1990–2023 dönemini inceleyen kapsamlı bir araştırma, bu soruyu hastalığa neden olan mikroorganizmalardan yaş gruplarına ve ülkeler arasındaki farklılıklara kadar uzanan bir çerçevede ele alıyor. 

Makalenin yayımlandığı tarihte İstanbul Medipol Üniversitesi Öğretim Üyesi olan Doç. Dr. Ömer Ataç’ın da yer aldığı çalışma, The Lancet Infectious Diseases dergisinde “Global burden of lower respiratory infections and aetiologies, 1990–2023: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2023” başlığıyla yayımlandı. 

Araştırmada, çocuklarda kaydedilen ilerlemenin yanı sıra ileri yaşlarda devam eden yüksek ölüm sayıları ve ülkeler arasındaki eşitsizlikler dikkat çekti.

204 ÜLKE VE BÖLGENİN VERİLERİ İNCELENDİ 
Küresel Hastalık Yükü 2023 çalışması kapsamında yürütülen araştırmada, 204 ülke ve bölgede alt solunum yolu enfeksiyonlarının görülme sıklığı, neden olduğu ölümler ve sağlıklı yaşam üzerindeki etkileri hesaplandı. Enfeksiyonlara yol açan bakteri, virüs, mantar ve parazitleri içeren 26 etken kategorisi değerlendirildi. 

Çalışmada alt solunum yolu enfeksiyonları, hekim tarafından tanı konulan pnömoni (zatürre) veya bronşiolit (akciğerlerdeki küçük hava yollarının iltihaplanması) olarak tanımlandı. COVID-19, tüberküloz ve boğmaca ise Küresel Hastalık Yükü araştırmasında ayrı başlıklar altında ele alındığı için bu hesaplamalara dahil edilmedi. 

Araştırmacılar; ölüm kayıtlarını, hastane verilerini, hastalık izleme sistemlerini ve yayımlanmış araştırmaları istatistiksel modellerle bir araya getirdi. Böylece yalnızca toplam kayıplar değil, bunların yaşa, cinsiyete, coğrafyaya ve enfeksiyon etkenlerine göre nasıl değiştiği de incelendi.

BİR YILDA 242 MİLYON HASTALIK ATAĞI 
Araştırmanın tahminlerine göre 2023 yılında dünya genelinde yaklaşık 242 milyon alt solunum yolu enfeksiyonu atağı yaşandı. Bu enfeksiyonlara bağlı toplam ölüm sayısı ise yaklaşık 2,5 milyon olarak hesaplandı.

1990’dan 2023’e uzanan dönemde, hem ölüm hızında hem de toplam ölüm sayısında gerileme görüldü. Her 100 bin kişide 55,7 olan yıllık ölüm hızı 31’e düşerken toplam ölüm sayısı da yaklaşık 2,97 milyondan 2,5 milyona geriledi.

Ancak 2010–2023 dönemi ayrı değerlendirildiğinde farklı bir tablo ortaya çıktı. Bu dönemde nüfusa oranla ölüm hızı düşmesine rağmen toplam ölüm sayısında azalma görülmedi. 2010’da yaklaşık 2,44 milyon olan can kaybı, 2023’te bir miktar artarak 2,5 milyona yükseldi.

ÇOCUKLARDA ÖLÜM HIZI ÜÇTE BİR AZALDI
Beş yaş altı çocuklarda alt solunum yolu enfeksiyonlarına bağlı yıllık ölüm hızı, 2010–2023 döneminde yüzde 33,4 azaldı. Toplam ölüm sayısı da yaklaşık 936 binden 610 bine düştü. Buna rağmen bu enfeksiyonlar, 2023’te beş yaş altındaki tüm çocuk ölümlerinin yüzde 13,1’ini oluşturdu.

Araştırmada, Zatürre ve İshalin Önlenmesi ve Kontrolüne Yönelik Küresel Eylem Planı’nın 2025 hedefi de değerlendirildi. Hedef için kullanılan yaklaşık eşik, beş yaş altındaki her 100 bin çocukta yılda 60’tan az ölümdü. Ancak 2023’te küresel ölüm hızı 94,8 olarak hesaplandı.

İncelenen 204 ülke ve bölgenin 129’u bu eşiğin altında kalırken dünya genelinde hedefe henüz ulaşılamadı.

ÖLÜMLERİN YARISI 70 YAŞ VE ÜZERİNDE
İncelenen yaş grupları arasında en yüksek ölüm hızı, 70 yaş ve üzerindeki kişilerde görüldü. Bu grupta 2023 yılında her 100 bin kişide yıllık 231,6 ölüm hesaplandı.

70 yaş ve üzerindeki kişilerde toplam ölüm sayısı, 2010’da yaklaşık 936 bin iken 2023’te 1,25 milyona yükseldi. Böylece bu yaş grubu, dünya genelindeki ölümlerin yarısını oluşturdu. Aynı dönemde nüfusa oranla ölüm hızı düşse de toplam can kaybı arttı.

Araştırmacılar, yaşla birlikte bağışıklık sisteminde ortaya çıkan değişikliklerin, kırılganlığın ve birden fazla hastalığın bir arada bulunmasının enfeksiyonların ağır sonuçlanmasına katkıda bulunduğunu belirtti. Erken tanı, zamanında tedavi ve yetişkinlere yönelik aşılama programlarının güçlendirilmesi gerektiğini vurguladı.

COĞRAFYA, YAŞAM KAYIPLARINDA BÜYÜK FARK YARATIYOR
Alt solunum yolu enfeksiyonlarının etkisi dünyanın her yerinde aynı değil. Araştırma, en yüksek ölüm hızlarının Sahra Altı Afrika’daki ülkelerde yoğunlaştığını gösteriyor. Geniş coğrafi gruplar birlikte değerlendirildiğinde, beş yaş altı çocuklarda küresel ölüm hedefinden en uzak kalan bölge de Sahra Altı Afrika oldu.  

Çalışmada bu farklılıklar; gelir ve sağlık hizmetlerine erişim gibi kaynakların yanı sıra çevresel kirliliğe maruz kalma açısından da ele alınıyor. Araştırmacılar, hastalık yükünün yüksek olduğu yerlerde aşılamanın yaygınlaştırılması ve sağlık hizmetlerine erişimin iyileştirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Bulgular, küresel ortalamalardaki iyileşmenin tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. En fazla kaybın yaşandığı ülkelerde koruyucu uygulamalara, tanıya ve tedaviye erişimin güçlendirilmesi, çocuk ölümlerini azaltma hedefinin temel unsurları arasında yer alıyor.

HER DÖRT ÖLÜMDEN YAKLAŞIK BİRİNDE AYNI BAKTERİ ÖNE ÇIKIYOR
Araştırma, alt solunum yolu enfeksiyonlarına neden olan etkenlerin payını da hesapladı. Pnömokok (zatürreye neden olan bakterilerden biri), yaklaşık 634 bin ölümle enfeksiyon etkenleri arasında ilk sırada yer aldı. Alt solunum yolu enfeksiyonlarına bağlı her dört ölümden yaklaşık biri bu bakteriye atfedildi.

Pnömokok, yaklaşık 58,3 milyon hastalık atağıyla görülme sıklığında da ilk sıradaydı. İnfluenza (grip virüsü) ise yaklaşık 22,5 milyon alt solunum yolu enfeksiyonu atağıyla ikinci sırada yer aldı.

Sonuçlar, enfeksiyonları tek bir hastalık başlığı altında değerlendirmenin ötesine geçerek, hangi etkenlerin daha fazla hastalığa ve ölüme yol açtığını ayırt etmenin önemini ortaya koyuyor.

KORUNMADA AŞILAMA VE ERKEN TANI VURGULANDI
Araştırmacılar, çocuklarda elde edilen kazanımların korunması ve ileri yaşlardaki kayıpların azaltılması için aşılama, erken tanı ve zamanında tedavinin birlikte ele alınması gerektiğini belirtti.

Çalışmada, pnömokok ve Hib (çocuklarda ciddi enfeksiyonlara neden olan bir bakteri) aşılarının çocuk ölümlerini azaltmadaki rolüne dikkat çekildi. RSV’ye (solunum sinsityal virüsü) karşı geliştirilen aşılar ve monoklonal antikorlar (virüse karşı hazır koruyucu antikor sağlayan uygulamalar) da değerlendirildi.

Araştırmacılar; koruyucu uygulamalara adil erişimi, yetişkin aşılama programlarının güçlendirilmesini, aşı tereddüdüyle mücadeleyi ve enfeksiyon etkenlerinin daha kapsamlı izlenmesini öncelikler arasında sıraladı.

11 ETKENİN KÜRESEL YÜKÜ İLK KEZ HESAPLANDI
Çalışma, 11 etken kategorisi için ilk kez kapsamlı küresel ve ülke düzeyinde hastalık ve ölüm tahminleri sundu. Önceki analize göre kullanılan mikroorganizma örneği sayısı 6,1 milyondan 12,7 milyona çıkarıldı; daha önce verisi bulunmayan 20 ülkeye ait veriler de incelemeye dahil edildi.

Araştırmacılar, veri eksiklikleri ve modelleme tercihlerinden kaynaklanan sınırlılıkları da belirtti. Buna karşın genişletilen analizle, alt solunum yolu enfeksiyonlarının nedenleri daha ayrıntılı değerlendirildi ve çocuk ölümlerini azaltmaya yönelik küresel hedef açısından 2023’te gelinen nokta hesaplandı.